بررسی فقهی- اجتماعی جهیزیه و حکم آن در پرتو شریعت اسلامی

الملخص

جهیزیه به عنوان یکی از رسوم مرتبط با ازدواج در جوامع اسلامی، غالبا توسط خانوادۀ دختر در آغاز زندگی مشترک تهیه  می‌شود،ماهیت ساده، حمایتی و مشارکتی دارد و هدف اصلی آن تامین نیاز‌های  ابتدایی زندگی  و مشارکت اقتصادی خانوادۀ دختر در شروع حیات  زوجین بوده است، با این حال، بررسی سیره پیامبر – صلی الله علیه وسلم- و منابع فقهی نشان می‎دهد که جهیزیه نه واجب شرعی است و نه معیار تعیین کننده جایگاه اجتماعی، بل‎که باید در چارچوب سادگی، اعتدال و پرهیز از اسراف قرار گیرد، با این حال در جوامع معاصر جهیزیه‌های سنگین و تجمل محور،  پیامد‌هایی چون تاخیر در ازدواج، فشار اقتصادی برخانواده‌ها، افزایش تنش‌های خانوادگی، ترویج مصرف گرایی و تشدید نابرابری اجتماعی را به همراه داشته  است. از این رو، پرسش‌های اساسی در بارۀ ماهیت جهیزیه، حکم شرعی آن، حدود مالکیت و آثار اجتماعی اش طرح می‌شود، این پژوهش  با روش توصیفی –تحلیلی و مبتنی برمنابع کتاب‎خانه‎ی و مطالعات اجتماعی، ضمن تبیین مبانی دینی جهیزیه، به شناسایی آسیب‌های  اقتصادی و اجتماعی آن پرداخته  و راهکار‌هایی برای اصلاح این رسم  و باز گشت به کارکرد اصیل آن  بر اساس آموزه‌های اسلامی ارایه می‎دهد،  نتایج تحقیق نشان می‎دهد که هیچ دلیل شرعی بر وجوب جهیزیه بر دختر یا خانوادۀ او وجود ندارد، تامین اثاث منزل  و نیاز‌های معیشتی از مصادیق نفقۀ واجب مرد  به شمار می‌رود. افزون بر این، جهیزیه‌ای که به زندگی مشترک آورده می‌شود از نظر فقهی در مالکیت  زن باقی می‌ماند. در پایان، پژوهش بر ضرورت بازگشت به سادگی، پر هیز از تکلف، مقابله با تجمل گرایی  و اصلاح نگرش‌های فرهنگی در  راستای آموزه‌های اسلامی و سیرۀ نبوی در تسهیل  از دواج  تاکید می‌کند.