بررسی تطبیقی سوگواره دینی محتشم کاشانی با سوگواره‌های دینی پنج شاعر بدخشان

Abstract

مرثیهٔ مذهبی یکی از گونه‌های فرعی شعر غنایی به‌شمار می‌رود که شاعران از آن برای بازتاب احساسات و عواطف خود در برابر مرگ، مصائب و رنج‌های شخصیت‌های دینی و مذهبی بهره می‌گیرند. پژوهش حاضر با رویکرد تطبیقی به بررسی مرثیه‌ها مذهبی مولانا محتشم کاشانی، به‌ویژه ترکیب‌بند معروف او و مرثیه‌ها پنج شاعر بدخشان ــ مولانا عبدالله مصرع، میر اولیاحسین مغموم، سیدالزمان‌الدین عدیم، عبدالواصل لطیفی و عبدالستار ناطق ــ می‌پردازد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که هرچند میان مرثیهٔ محتشم و مرثیه‌ها شاعران بدخشان از نظر وزن و موسیقی شعری شباهت‌هایی وجود دارد، اما در قالب و ساختار شعری تفاوت‌هایی مشاهده می‌شود. با این حال، از نظر مضمون، سوز و گداز عاطفی، بازتاب مصائب، توسل و نکوهش گردش روزگار، همسانی‌های معناداری میان آثار مورد بررسی دیده می‌شود. نتایج پژوهش بیان‌گر آن است که محتشم کاشانی با ترکیب‌بند جاودانه و تصویرگری زبانی و عاطفی نیرومند خود، تأثیری ژرف بر شاعران پس از قرن دهم هجری بر جای نهاده است؛ این تأثیر در میان شاعران بدخشان نیز به ‌وضوح انعکاس یافته است. بررسی جنبه‌های زبانی، وزنی، معنایی و سبک‌شناختی نشان می‌دهد که مرثیهٔ مذهبی در هردوحوزه، ابزاری برای بیان اندوه جمعی و تأمل اخلاقی و معنوی در برابر حوادث تاریخی و انسانی به‌شمار می‌رود.

کلیدواژه‌ها: محتشم کاشانی، مرثیهٔ مذهبی، شاعران بدخشان، تحلیل تطبیقی، شعر غنایی.